Say Hello to My Chinese Friend – BiH og forbrukarrettar
Mange europearar har ikkje noko spesielt sterkt forhold til Balkan. Dei ser gjerne på regionen som relativt rasert, underutvikla og konfliktfylt. På handelsfronten er dette så langt frå røynda som ein kan komme. BiH generelt, og byane spesielt har som regel eit stort utval, der store delar av sortimentet består av importerte varer av høg kvalitet, som til dømes Nutella.
Når det gjeld forbrukarrettar, står desse òg langt sterkare enn ein skulle tru. Juridisk sett er dei dekka på om lag same linje som eit gjennomsnittleg europeisk land, og garantiar vert overhaldne. Servicen er òg som regel fantastisk. Ikkje berre har eg levert inn ein musikkspelar som ikkje fungerte og fått ny utan spørsmål, eg gjekk òg inn i ein tilfeldig databutikk då min kjære Galaxy S3 midlertidig fann det for godt å takke for seg. Utan spørsmål sendte dei han rett til Sarajevo, og ikkje berre kom han attende i ein del, men alle problema var fiksa, utan at det kosta meg ei einaste krone. Telefonen kjøpte eg opprinnleg av Elkjøp, som har vore langt mindre imøtekommande, for å seie det veldig forsiktig. Men så enkelt er det diverre ikkje over alt.
Mepas, eitt av kjøpesentera i Mostar. (Foto: F. Pakovic, W. Commons. CC BY-SA)
Mostar kryr av ymse «kinasjapper», som alle køyrer same profil: vindaug dekorert med kinesiske teikn, gule eller raude lister, drifta av ein innvadra kinesar eller to, gjerne litt opp i åra, og høvesvis konkurransedyktige prisar. Så langt er alt greitt. Men den andre sida av historien er vesentleg mindre flatterande: produkta er av elendig kvalitet. Enkelte klesplagg mistar all farge i vask (eller når du har dei på deg). Luftgeværa skyt bakover. Lista over produktfeil er like lang som produktkatalogen. Endå verre er rykta om at kundar har «forsvunne frå butikkane», for så å verte utlevert mot løysepengar eller sendt vidare til organiserte menneskehandlarar.
Ein dag i oktober var Anita og eg på veg ut for å ete middag. På vegen fann eg ut at det i grunnen hadde vore greitt å ha ei klokke, og sidan me først gjekk forbi ein butikk som såg ut som han hadde litt av kvart, kunne det jo ikkje skade å ta ein kikk. Eg fann ei klokke som såg heilt grei ut, og kosta akkurrat passe mykje (eller lite) i mine auge. Klokka var kjøpt for ti konvertible mark, rimeleg nøyaktig fem euro, eller om lag 40 norske.
Den natta går eg til sengs som ein lukkeleg mann. Eg har jo trass alt klokke. Eg vaknar morgonen etter, og kikkar på den nye klokka mi. Den er halv fem. Det er verken alarmklokka eller PC-klokka mi. Ein halvtime seinare er både eg og alle dei andre på skulen, og det verkar som om alle dei andre meiner at klokka er rundt åtte. No er klokka mi ti, så forskjellen er, i all rettferdigheit ikkje så stor lenger. Men likevel ganske vesentleg.
Alle IB-elevar og tidlegare ex.phil.-studentar kan relatere til Theory of Knowledge, «tullefaget» kunnskapsteori, der opp er ned, ned er iskrem, som igjen godt kunne vore gjennomførbart som politisk system. Eller i alle fall vorte vurdert. Kanskje. Vi veit i grunnen ikkje, sidan vi ikkje har prøvd endå. Og, forresten: kva er eigentleg ein iskrem? Ein seier at alt er relativt, inkludert tid, men personleg kunne eg godt tenkje meg å halde meg nær nok folkets definisjon av tid inntil vidare.
Så då ber det, naturleg nok, attende til kinasjappa. «Så klokka di viser feil tid? Det var jo frykteleg kjedeleg. Skal me ta å skifte batteri i ho, kanskje?». Strålande, god hjelp når ein treng det. Men dagen etter (som er to dagar og vel tre timar tidlegare, i fylgje klokka mi), er røyndoms- og tidsoppfatninga til underteikna sitt armbandsur nok ein gong på akkord med røynda.
Etter skulen går ferdasjølvsagt til kinasjappa. «Klokke? Feil tid? Skal me byte batteri?». Eg forklarar at det er veldig søtt av dei, men at eg godt kan freiste lukka i ei anna sjappe. Det fell ikkje i god jord. Eg prøver å forklare at eg kjøpte ei klokke hjå dei for ikkje så alt for lenge sida, og at ein ting som ikkje kan vise tida, openbart ikkje kan vere ei klokke. Det tykkjer dei høyrest veldig urimeleg ut. Og når dei tenkjer seg om, har dei eigentleg aldri sett meg før. Dei har i alle fall ikkje sett meg på tre veker. Og så lenge kan ein jo ikkje forvente at klokker varer. Den var jo trass alt billeg. Dei gjer det òg ganske klart at dei ikkje har eit stort behov for å sjå meg att på ei stund.
På dette tidspunktet vel eg å vise fram ei mindre snill side av meg sjølv, og ber dei skrible ned galskapen på eit varig medium. Eg får ein lapp på kroatisk. Eg får ikkje vite kva som står på han. Eg får faktisk ikkje vite noko som helst meir, for dama har «gløymt» engelsk. Det er openbart ikkje så mykje meir eg kan gjere.
Sona, d.o.o., der eg kjøpe den berømmelege klokka.
Heime på Sundstad får eg lappen oversett: «For 20 dagar sidan kjøpte han ei klokke. Vi forklarte han at han fekk ein to dagars garantiperiode». Veldig generøst. Eg hadde òg angiveleg vore rett så skummel og truande, og kinadama følte seg veldig redd, i fylgje lappen. Huff, så slem eg er.
På søndag kjøpe eg meg ei ny og skikkeleg klokke. Den kosta litt meir, men var likevel billeg, og – endå betre: ho viser framleis tida. Den gamle klokka mi sendte eg med Iida, min finnske samåring som slutta rundt juletider. No ligg ho i Finland, der ho minnar mi finnske veninne om landet som ikkje er som alle andre land, sjølv om det er veldig fint på mange måtar likevel.